DOŚWIADCZENIE MISTYCZNE JAKUBA BÖHMEGO

1.Jakub Böhme był nie tylko mistrzem szewskim, ale również mistrzem teozoficznym. O ile wiemy, że papiery mistrzowskie w zakresie szewstwa nabył jeszcze w domu rodzinnym w Starym Zawidowie, to mamy już poważne trudności z określeniem źródeł jego drugiej umiejętności jaką była teozofia. Skąd pochodzi umiejętność teozoficzna u mistrza szewskiego możemy się domyslać na podstawie danych biograficznych rodziny Böhme , która przesiedliła się z Czech do Starego Zawidowa w wyniku przesladowań religijnych. Dziadek Jakuba był prawdopodobnie pochodzenia żydowskiego i jako znawca Kabały zapoznawał systematycznie swego wnuka z jej tajnikami. To mogłoby wyjaśnić kabalistyczny charakter teozofii Jakuba i jej punktu wyjścia jakim był Ungrund. Nosi on znamiona kabalistycznego Ein Sof i podobnie jak w Kabale jest żródłem 10 sefirot, które w systemie Boehmego przyjęły postać siedmiu własności wiecznej natury uzupełnionych o trzy sefiroty osób Trójcy. W ten sposób zrekonstruowano tu boehmowskie drzewo życia którego rekonstrukcja przedstawiona została w tym artykule w postaci graficznej. Jakub co prawda składa swoje wyjaśnienia, że aby pisać o tajemnicach wiedzy teozoficznej człowiek musi być przyjęty do "prawdziwej teozoficznej Szkoły Zesłania Ducha Świętego w której zostaje pouczony przez Boga"[1], ale jego wyjśnienia zupełnie nie korspondują z faktem, że został on nazwany najwybitniejszym kabalistą chrześcijańskim. Kabaliści zazwyczaj byli wybitnymi mistykami i swoje systemy wyprowadzali bezpośrednio ze swojego doświadczenia mistycznego. Dla potwierdzenia tej tezy postaramy się tutaj poddać szczegółowej analizie to doświadczenie mistyczne Boehmego korzystając z badań nad mistyką innego wybitnego przedstawiciela kultury żydowskiej w Europie chrześcijańskiej jakim był hiszpański mistyk Jan de Yepez [2].

2. Życie mistyka rozpatruje Yepez w aspekcie trzech następujących po sobie okresach, które nazywa się drogami oczyszczenia, oświecenia i zjednoczenia [3]. One też staną się podstawą naszej analizy. Po osiedleniu się w Zgorzelcu, podjęciu pracy i zawarciu małżeństwa w 1599 roku mistrz Jakub był człowiekiem ascetycznym oddanym pracy i rodzinie. Jego niezwykła pobożność odznaczała się poważnym badaniem spraw religijnych, co zapewne było naznaczone przejmującą medytacją afektywną. Ona to powodowała że życie religijne młodego mistrza szewskiego nie było wolne od "gwałtownych wstrząsów i cierpień" związanych z "nader poważnymi poszukiwaniami i pragnieniami religijnymi"[4] w których z "całą powagą prosił Boga o jego Świętego Duch i łaskę"[5]. Przejmujące medytacje afektywne oraz ascetyczne życie mistrza Böhmego pozwala nam śmiało umieścić go w pierwszym okresie życia mistycznego to znaczy na drodze oczyszczenia czynnego. Tuż po narodzeniu pierwszego syna Jakuba w 1600 roku modlitwy pobożnego szewca zostają wysłuchane - zostaje on obdarzony szczególnym doznaniem mistycznym opisywanym przez Yepeza w jego dziełach. W czasie pracy warsztatowej dostrzega Boehme niezwykły blask naczynia cynowego, i odrywa go od czynności i skłania do głębszej medytacji. Ta medytacja staje się dla niego tak intensywna, że opuszcza warsztat i udaje się na pobliskie łąki aby się przewietrzyć. Mimo to jego doświadczenie mistyczne nie ustaje, a nabiera intensywności. To zdarzenie w życiu mistrza szewskiego miało przełomowe znaczenie i oznaczało, że wszedł już w drugi okres życia mistycznego - na drogę oświecenia. Opisuje to Böhme kilka lat później następująco:" otworzono mi bramy, tak że w ciągu kwadransa więcej zobaczyłem i poznałem, niż gdybym wiele lat przebywał w wyższych szkołach [...] albowiem ujrzałem i poznałem istotę wszystkich istot"[6]. Na gruncie teorii mistyki Yepeza to doznanie mistrza Jakuba określane jest doświadczeniem mistycznym, czyli bezpośrednim doznaniem obecności Istoty Boga we wnętrzu mistyka. To doznanie było dla niego całkowitym szokiem, gdyż w jednej chwili wywróciło do góry nogami cały pieczołowicie formowany światopogląd kabalistyczno - luterański. Teraz dopiero dosiadczył praktycznie, że Bóg jako Ungrund stoi u żdródeł każdej żywej istoty, i nie należy go szukać na zewnątrz człowieka i na zewnątrz wszystkich sitot stworzonych. Böhme bowiem pisze: "wtedy po raz pierwszy poznałem, że Bóg nie mieszka w zewnętrznym cielesnym sercu, lecz w centrum dusz, w sobie, wtedy po raz pierwszy przekonałem się o tym"[7]. To krótkie doświadczenie ma dwie doniosłe konsekwencje dla dalszych losów mistrza Jakuba. Pierwsza z nich to stan kontemplacji mistycznej, w którym mistrz Böhme pozostaje już do końca życia. Kontemplacja, jak to definiuje się na gruncie teorii mistyki, jest "tajemnym poznaniem Boga, albowiem jest tajemnicze dla umysłu który je odbiera "[8]. Jest ona następstwem różnego od niej co do treści i charakteru doświadczenia mistycznego, które polega na poznaniu "powodującym [w człowieku] pokój, spoczynek, smak i rozkosz bez trudu"[9]. Stan kontemplacji Jakuba Böhmego spowodował, jak później pisze w "Aurorze", że "przejrzał wszystko" oraz że " we wszystkich stworzeniach, zarówno ziołach, jak trawie rozpoznał Boga, kim jest i jak jest, i jaka jest jego wola". Drugą istotną konsekwencją pierwszego doznania mistycznego jest rozpoczęcie całego procesu reinterpretacji dotychczasowego światopoglądu Böhmego . Mistrz Böhme w trudzie niezwykle płodnej i twórczej pracy intelektualnej tworzy zręby nowej teozofii, którą dwanaście lat później wyłoży w "Aurorze". Wydaje się, że ze względu na oskarżenia o kacerstwo, należy w tym momencie wyraźnie odróżnić jego twórczość teozoficzną od doświadczenia mistycznego, które jest zarazem głównym elementem interpretacyjnym jego teozofii. Płodność intelektualna, mimo zapewnień mistrza Böhmego nie pochodzi z doświadczenia mistycznego, gdyż samo doświadczenie nie dostarcza mistykowi żadnej wiedzy. Jedyną informacją jaką mistyk otrzymuje w jego trakcie jest ta, że Bóg w nim przebywa. Jest to jednak dla Böhmego tak istotna informacja, że wywołuje w nim cały proces intelektualny wynikający z potrzeby nowego ujęcia wiedzy wówczas dostępnej i funkcjonującej w kulturze śląskiej początku XVII wieku, a mającej swe źródła w alchemii, astrologii i kabale żydowskiej.

3.Na tym jednak nie kończy się rozwój duchowy Mistrza Böhmego . Następne dwanaście lat to okres przechodzenia od kontemplacji czynnej, w jakiej na początku się znalazł mistrz Jakub, poprzez kontemplację bierną naznaczoną ciężkimi oczyszczeniami  nazywanymi przez Yepeza "ciemną nocą", a przez Böhmego melancholią. Kończy się ten okres kontemplacją prostego zjednoczenia, a wiec okresem w którym Mistrz Böhme uświadamia sobie jasno wolę bożą w stosunku do siebie i pisze "Aurorę". O jego doświadczeniach z tego okresu dowiadujemy się z jego pism. Swoje oczyszczenia bierne polegające na oczyszczeniu sfery zmysłowej a następnie umysłowej, które doznają wszyscy wybitni mistycy, mistrz Jakub określa naturą melancholijną. "Natura melancholijna jest  ponura i oschła, daje mało z jestestwa, zżera siebie samą, i zawsze pozostaje w domu żałoby, a chociaż świeci w niej słońce, to jednak jest smutna, ale w ciemności pozostaje zawsze w strachu i lęku przed sądem Boga"[10]. Gdy Böhme pisze, że w naturze melancholijnej "świeci słońce", mówi o stanie kontemplacji, która jest stanem władz umysłowych: intelektu i woli. Oczyszczenia natury melancholijnej dotyczą przede wszystkim sfery zmysłów wewnętrznych: pamięci, wyobraźni oraz uczuć. O swoim duchu po dwunastoletnich oczyszczeniach biernych, które Böhme określa zimnymi wiatrami, pisze tak: "pierwszy ogień był tylko nasieniem, ale nie ciągłą światłością. Od tego czasu przeszło nad nim wiele zimnych wiatrów, ale jego wola nigdy nie zgasła"[11]. Wskazuje tym samym, że nad sferą zmysłową w życiu mistycznym dominującą rolę odgrywa sfera umysłowa mistyka.  Okresy oczyszczeń biernych, a więc takich w których mistyk nie jest stroną czynną, nie trwają cały czas. Są przerywane chwilami intensywnych doświadczeń mistycznych: "W Duchu Bożym mój wrodzony duch przeziera wszystko, choć nie ciągle i nieustannie, lecz kiedy duch miłości Bożej przenika mego ducha, wtedy psychiczne narodziny i Bóstwo, są jedną istotą, jedną pojęciowością i światłością" [12] w czym mistrz Böhme daje do zrozumienia, że jego doświadczenie mistyczne ma charakter intelektualny, że Bóg udziela się bezpośrednio intelektowi, a nie uczuciom czyli sferze zmysłowej. Podsumowaniem böhmowskiego okresu oświecenia jest "Aurora", która stała się także próbą samointerpretacji dwunastoletnich doświadczeń i kontemplacji mistycznej. Pisze ją Böhme w okresie kontemplacji prostego zjednoczenia, który zamyka pierwszy okres oczyszczeń biernych w życiu każdego mistyka i staje się punktem wyjścia do dalszego rozwoju na drodze zjednoczenia.

4.Gdy "Aurora" dostaje się w ręce naczelnego pastora Goerlitz Richtera, szewc staje się obiektem jego napaści oraz adresatem bezwzględnego zakazu pisania.. Mistrz Jakub jednak nie protestuje. Nie podejmuje nawet żadnej polemiki. To wszystko ma miejsce w 1613 roku Wówczas znajduje się Böhme   już w trzecim okresie swego życia wewnętrznego, jakim jest droga zjednoczenia.  W tym okresie wyróżnia się trzy etapy: zjednoczenia oschłego, ekstatycznego i przemieniającego. Spróbujemy i ten okres życia mistrza mistycznego poddać analizie. W pierwszej fazie, która rozpoczyna się w drugiej połowie 1612 roku Böhme zaprzestaje pisać "Aurorę". "Opuściło go na pewien czas światło łaski", pisze wprost że "zaszyło się we mnie niby ukryty ogień. Nie było zatem we mnie nic poza lękiem, poza mną zaś drwina, a od wewnątrz ognisty popęd"[13]. Mistrz Böhme znajduje się w fazie zjednoczenia oschłego. Charakteryzuje się ono ponowną falą oczyszczeń biernych, ale już na wyższym poziomie, dotyczących bowiem sfery intelektualnej. Mistrz Jakub nie ma już wówczas ani chęci ani możliwości aby podjąć polemikę z Richterem naczelnym proboszczem Goerlitz. Ten okres opisuje korzystając z częstych dla zaawansowanych mistyków porównań doświadczenia mistycznego z miłością erotyczną.: "dusza przeraża się swej nieczystości, jako że wszystkie jej grzechy budzą się dopiero w niej, boją się, i drżą. Odbywa się tam bowiem sąd nad grzechami, także cofa się ona w swej niegodności, wstydzi się swego pięknego Zalotnika, wchodzi w samą siebie i unicestwia się jako całkiem niegodna takiego klejnotu" [14]. Jest to już etap bardzo zaawansowanych przeżyć mistycznych wynikających z faktu niewspółmierności jaka zachodzi między wielkością i czystością Boga a małością i grzesznością człowieka, z którym Bóg się jednoczy. W tym stanie nie tylko nakazanego, ale i dobrowolnie przyjętego milczenia, trwa Böhme do 1619 roku. W tym okresie nie powstaje żadne dzieło. Zachodzą jednak duże zmiany w życiu zawodowym i rodzinnym. Böhme zaprzestaje prokreacji, porzuca zawód szewca, przeprowadza się do nowego domu, zajmuje się wraz z żoną handlem nićmi. To daje mu okazję do szukania kontaktu z bliskimi mu duchem ludźmi z całego dolnego Śląska. W tym też czasie wybucha wojna trzydziestoletnia.

5.Wydarzenia wojenne oraz ciężkie doświadczenia mistyczne wywołują w nim chorobę. W 1619 roku kończy się dotkliwa noc ciemna i okres "melancholii". Mistrz Jakub nie daje się długo namawiać przyjaciołom do przerwania milczenia i powrotu do pisania. Rozpoczyna się nowy okres w życiu mistrza Böhmego - droga zjednoczenia ekstatycznego. Opisy tego stanu są już niezwykle wzniosłe: boska mądrość "zbliża się do istoty duszy, całuje ją przyjaźnie, nakłada pokrywę promieni ze swej miłości, na ciemny ogień duszy, i swym blaskiem przenika duszę w swej cielesności wielką radością, potęgą dziewiczej miłości, odnosi triumf i chwali wielkiego Boga"[15]. Najbardziej charakterystyczną cechą zjednoczenia ekstatycznego jest dąźenie do szerzenia przeżywanych doświadczeń. Zgorzelecki mistyk po dotkliwych oczyszczeniach poprzedniego okresu, przepełniony jest częstym doznaniem mistycznym oraz zaawansowaną kontemplacją, którą chce przekazać innym. Przerywa zatem swoje milczenie i w okresie od 1619 do 1624 roku pisze wszystkie swoje pozostałe dzieła. A jest ich sporo. Powstaje wówczas jego siedem głównych dzieł, jedenaście mniejszych traktatów teoretycznych, jedenaście praktycznych rozpraw, oraz osiem pism apolegetyczno - polemicznych. W tym też czasie sześciokrotnie wyrusza w podróż po Śląsku. Odwiedza Wrocław, Strzegom, Głogów, Bolesławiec i Legnicę. Pisze wtedy "Cały mój czas spędzam w służbie moich braci, którym też z całego serca przekazuję to, co rośnie w moim ogródku, i z wielkim trudem szukam mojej perły, by nią usłużyć moim braciom" [16].

6. Gdy z początkiem roku 1624 ukazuje się jedyne za życia Böhmego wydane drukiem działo, prymariusz Richter ponawia swoje ataki na Böhmego . Tym razem jednak Böhme z całym mistrzostwem podejmuje polemikę. Ma już pełną świadomość swojej apostolskiej misji, jaką miała być ogólnoświatowa Wielka Reformacja. Böhme przejawia apostolską aktywność, a dla swojej sprawy chce nawet interweniować na dworze w Dreźnie. Jego podróż do Drezna nie kończy się jednak powodzeniem. Zapada bowiem na ciężką i śmiertelną chorobę nerek i zmuszony jest wracać do domu. Osiąga jednak swoją perłę - stan zjednoczenia przemieniającego. Zaopatrzony religijnie na łożu śmierci wyznaje wiarę luterańską. Pewny swojego zjednoczenia z Bogiem umiera ze słowami "oto idę do raju". Życie i dzieło Jakuba Böhme daje się zrozumieć tylko w aspekcie jego doświadczenia mistycznego. Jest to doświadczenie najwyższego rodzaju. Ono czyni Jakuba Böhmego największym mistykiem luterańskim i jednym z największych w całej kulturze euro-amerykańskiej. Z Jakubem Böhmem "działo się jak z wielkimi świętymi, którzy wiele czasu musieli walczyć o szlachetny wieniec rycerski" [17].

7.Periodyzacja życia mistycznego Jakuba Böhme

Droga oczyszczenia od konfirmacji do 1600 roku
-medytacja afektywna problemów życia religijnego; 
-ascetyczne życie poświęcone pracy i rodzinie; 
-skupienie wewnętrzne (stan kontemplacji czynnej);

Droga oświecenia od wizji naczynia cynowego w (1600) do napisania Aurory (1612)

-kontemplacja wlana czynna - początkowy okres po pierwszym oświeceniu; 
-kontemplacja wlana bierna - oczyszczenie zmysłów wewnętrznych do tzw. drugiej wizji w 1610; 
-kontemplacja prostego zjednoczenia po urodzeniu czwartego syna w 1610 do Zielonych Świątek 1612 kiedy Böhme przerywa pisanie Aurory;

Droga zjednoczenia od nakazu milczenia (1613) do śmierci (1624)
- zjednoczenie oschłe okres milczenia od drugiej połowy 1612 do 1618 roku
-zjednoczenie ekstatyczne od przerwania milczenia (początek 1619) do połowy 1624roku; 
-zjednoczenie przemieniające od wizyty na dworze w Dreźnie do chwili śmierci 17 listopada 1624.

[1] "TeosophischeSendbriefe" 55,8 - wszystkie tłumaczenia tekstów Böhmego według Jerzego Prokopiuka

[2]Jan de Yepez "Droga na górę Karmel" w "Dzieła" Kraków 1986

[3] Jan de Yepez następująco periodyzuje trzy okresy (drogi) życia mistycznego:
droga oczyszczenia- asceza, medytacja afektywna, skupienie wewnętrzne (kontemplacja czynna); 
droga oświecenia - kontemplacja wlana czynna, kontemplacja wlana bierna, kontemplacja prostego zjednoczenia; 
droga zjednoczenia - zjednoczenie oschłe, zjednoczenie ekstatyczne, zjednoczenie przemieniające.
[4] "Teosophische Sendbriefe" 12,6
[5] tamże
[6] tamże
[7] "Trostschift von vier complexionen" 53
[8]Jan de Yepez "Droga na górę Karmel" II,8,6 w "Dzieła" Kraków 1986
[9] tamże II,13,7
[10] "Trostschift von vier complexionen" 8.
[11] "Aurora" 19,5
[12] tamże 22,51
[13] "Teosophische Sendbriefe" 12,13
[14]"Von waher Busse" I.45
[15] tamże
[16]"Teosophische Sendbriefe" 73,3
[17]"Trostschift von vier complexionen" 79